افسردگی تجربهی ناگواری است که بسیاری از ما حداقل یکبار در طول زندگی با آن روبرو شدهایم. این اختلال رایج سلامت روان معمولاً در آغاز بزرگسالی آغاز میشود و در زنان شیوع بیشتری دارد، هرچند هر فردی در هر سنی میتواند دچار آن گردد. راهکارهای متنوعی برای کنترل و بهبود افسردگی وجود دارد که از مهمترین آنها دارودرمانی است.
داروهای ضد افسردگی تنوع زیادی دارند و اثربخشی آنها در افراد متفاوت است. به همین دلیل پزشکان برای یافتن داروی مناسب یک بیمار خاص، عوامل و فاکتورهای گوناگونی را در نظر میگیرند.
🔗 بیشتر بخوانید: لارنگوسکوپی؛ همهچیز درمورد برسی حنجره
با توجه به اینکه افسردگی بر فعالیت مغز تأثیر میگذارد، داروهای مرتبط با درمان آن نیز در ارتباط با مغز عمل میکنند. داروهای رایج ضد افسردگی در کاهش علائم مؤثربودند؛ با این حال گزینههای درمانی دیگری نیز وجود دارد که بر اساس صلاحدید پزشک میتوان از آنها بهره گرفت.
اگر سوالی درباره نحوه عملکرد داروهای ضدافسردگی در ذهنتان شکل گرفته است، باید گفت که این داروها با تنظیم مواد شیمیایی خاص در مغز (انتقالدهندههای عصبی) کار میکنند. به طور کلی داروهای ضد افسردگی به گروههای مختلفی تقسیم میشوند. پرکاربردترین این گروهها عبارتاند از:
🔗 بیشتر بخوانید: درمان یک میلیون مجروح و 100هزار مصدوم شیمیایی در دوران جنگ_آیندگان
- مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)
- مهارکنندههای بازجذب سروتونین- نوراپینفرین (SNRIs)
- داروهای ضدافسردگی سهحلقهای (TCAs)
- داروهای ضد افسردگی چهارحلقهای
- مسدودکنندههای بازجذب دوپامین
- آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT1A
- آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT2
- آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT3
- مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOIs)
علاوه بر این گروهها، داروهای دیگر ضد افسردگی نیز وجود دارند که مکانیسم کارکرد متفاوتی دارند. برخی مکملهای طبیعی نظیر خار مریم نیز میتوانند در درمان افسردگی مفید باشند. در ادامه به تشریح هر یک از این داروها و عوارض جانبی آنها میپردازیم.
مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)
🔗 بیشتر بخوانید: تنبیه کودک؛ مؤثرترین شیوه و اصول اجرای آن
مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) رایجترین دارو برای درمان افسردگی هستند. این گروه از داروهای ضدافسردگی چگونه عمل میکنند؟ عدم تعادل سروتونین (یک انتقالدهنده عصبی) میتواند در بروز افسردگی نقش مهمی داشته باشد. در این میان SSRIها با کاهش بازجذب سروتونین در مغز، سطح این ماده شیمیایی را افزایش میدهند. در نتیجه سیگنالهای عصبی به شکل موثرتری منتقل شده و علائم افسردگی بهبود مییابد. انواع SSRIها عبارتاند از:
- سرترالین (Zoloft)
- فلوکستین (پروزاک، سارافم)
- سیتالوپرام (Celexa)
- اسیتالوپرام (Lexapro)
- پاروکستین (Paxil, Pexeva, Brisdelle)
- فلووکسامین (لووکس)
عوارض جانبی رایج SSRIها عبارتاند از:
- حالت تهوع
- اختلال در خواب
- عصبیشدن
- لرزش
- مشکلات جنسی
مهارکنندههای بازجذب سروتونین- نوراپینفرین (SNRIs)
SNRIها گروه دیگری از داروهای ضد افسردگی هستند. این داروها با افزایش سطح دو انتقالدهنده عصبی مهم در مغز یعنی سروتونین و نوراپینفرین عمل میکنند. در واقع این دو ماده شیمیایی در تنظیم خلقوخو نقش بسزایی ایفا میکنند. SNRIها با ارتقای سطح این انتقالدهندهها به بهبود علائم افسردگی همچون غمگینی، بیانرژیبودن و از دست دادن علاقه به فعالیتها کمک میکنند. از جمله داروهایی که در دسته SNRI قرار میگیرند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دسوونلافاکسین (Pristiq, Khedezla)
- دولوکستین (Cymbalta)
- لوومیلناسیپران (Fetzima)
- ونلافاکسین (Effexor)
دولوکستین علاوه بر اثرات خود بر افسردگی، در تسکین درد نیز موثر است. این دارو با افزایش سطح سروتونین و نوراپینفرین در مغز، بهعلاوه بهبود خلقوخو، شدت درد را نیز کاهش میدهد. بدانید که درد مزمن میتواند یکی از عوامل تشکیل یا تشدید افسردگی باشد. در برخی موارد افراد افسرده حساسیت بیشتری نسبت به درد دارند و در چنین مواقعی SNRIها میتوانند سودمند باشند. با این حال این دسته از داروهای ضد افسردگی نیز عوارضی دارند که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حالت تهوع
- خوابآلودگی
- خستگی
- یبوست
- خشکی دهان
داروهای ضدافسردگی سهحلقهای (TCAs)
داروهای ضد افسردگی سهحلقهای (TCAs) زمانی تجویز میشوند که درمانهای اولیه همچون SSRIها مؤثر واقع نشوند. مکانیسم دقیق اثرگذاری TCAها در درمان افسردگی تا کنون بهطور کامل شناخته نشده است. با این وجود این داروها نیز با افزایش سطح انتقالدهندههای عصبی سروتونین و نوراپینفرین در مغز عمل میکنند. آیا میدانید کدام داروهای ضدافسردگی به این گروه تعلق دارند؟ برخی از آنها عبارتاند از:
- آمیتریپتیلین (Elavil)
- آموکساپین (Asendin)
- کلومیپرامین (Anafranil)
- دزیپرامین (Norpramin)
- دوکسپین (Silenor)
- ایمیپرامین (Tofranil)
- نورتریپتیلین (Pamelor)
- پروتریپتیلین (Vivactil)
- تریمیپرامین (Surmontil)
عوارض جانبی TCAها شامل موارد زیر است:
- یبوست
- خشکی دهان
- خستگی
- تاری دید
در موارد نادر احتمال وجود دارد که پس از مصرف TCAها عوارض شدیدی همچون موارد زیر نیز مشاهده شود:
- فشار خون پایین
- ضربان قلب نامنظم
- تشنج
داروهای ضد افسردگی چهار حلقهای
داروهای ضد افسردگی چهارحلقهای (تتراسایکلیک) همانند ماپروتیلین (لودیومیل)، یکی دیگر از داروهایی هستند که برای درمان افسردگی و اضطراب تجویز میشوند. مکانیسم اثر این داروها بر پایه متعادلسازی انتقالدهندههای عصبی است و به این ترتیب به کاهش علائم افسردگی کمک میکند. با این وجود انتخاب و مصرف این داروها باید تحت نظر پزشک متخصص انجام شود زیرا همانند سایر داروهای ضد افسردگی میتوانند عوارض جانبی خاص خود را داشته باشند. از جمله عوارض این دارو میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خوابآلودگی
- ضعف
- سبکی سر
- سردرد
- تاری دید
- خشکی دهان
مسدودکنندههای بازجذب دوپامین
مسدودکنندههای بازجذب دوپامین همچون بوپروپیون از دیگر داروهای مناسب افسردگی هستند که با کاهش جذب مجدد دوپامین و نوراپینفرین در مغز عمل میکنند. این داروها عمدتاً برای درمان افسردگی، اختلال عاطفی فصلی و ترک سیگار مفید خواهند بود. عوارض این دسته از داروها عبارتاند از:
آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT1A
ویلازدون (Viibryd)، یک داروی ضدافسردگی از دسته آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT1A است. سازوکار اثرگذاری این دارو نیز بر پایه متعادلسازی سطح سروتونین و سایر انتقالدهندههای عصبی است. با این وجود بدانید که ویلازدون معمولاً در همان ابتدا برای درمان افسردگی تجویز نمیشود. این دارو بیشتر زمانی تجویز میشود که سایر درمانها مؤثر نبوده باشند یا عوارض جانبی قابلتوجهی برای بیمار داشته باشند. این دارو نیز بدون عوارض نیست و از عوارض جانبی آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حالت تهوع
- استفراغ
- مشکل خواب
آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT2
نفازودون و ترازودون دو دارویی هستند که برای درمان افسردگی به کار میروند. این داروها آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT2 شناخته میشوند. با توجه به تاریخ شکلگیری این داروها، میتوان گفت آنها در دسته داروهای قدیمی ضد افسردگی قرار میگیرند. مکانیسم داروهای دسته آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT2 بر پایه تغییر در تعادل مواد شیمیایی مغز است که به بهبود علائم افسردگی کمک میکند. از جمله عوارض این دارو میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خوابآلودگی
- سرگیجه
- خشکی دهان
آنتاگونیستهای گیرنده 5-HT3
وورتیوکستین (برینتلیکس) یک داروی ضدافسردگی است که بر گیرندههای سروتونینی در مغز تأثیر میگذارد. این دارو با مسدود کردن گیرندههای 5-HT3 به تنظیم فعالیت مواد شیمیایی مغز کمک کرده و در نتیجه بهبود علائم افسردگی حاصل میشود. عوارض جانبی رایج این دارو شامل موارد زیر است:
- مشکلات جنسی
- حالت تهوع
مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOIs)
مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOI) از قدیمیترین داروهای ضد افسردگی هستند. شیوه کار این داروها بر پایه افزایش سطح انتقالدهندههای عصبی همچون نوراپینفرین، دوپامین و سروتونین است که با مهار آنزیم مونوآمین اکسیداز محقق میشود. داروهایی که در این دسته قرار میگیرند برای درمان افسردگی مؤثربودند اما به دلیل تداخلات دارویی زیاد با سایر داروها و برخی مواد غذایی، کمتر تجویز میشوند. علاوه بر این ترکیب MAOI با سایر داروهای ضد افسردگی نیز میتواند عوارض جدیای به همراه داشته باشد. از جمله داروهای این گروه عبارتاند از:
- ایزوکاربوکسازید (Marplan)
- فنلزین (Nardil)
- سلژیلین (Emsam)
- ترانیلسیپرومین (Parnate)
از مهمترین عوارض مهارکنندههای مونوآمین اکسیداز (MAOIs) میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- حالت تهوع
- سرگیجه
- خوابآلودگی
- مشکل خواب
- بیقراری
گزینههای طبیعی برای درمان افسردگی
با وجود اینکه داروهای بسیاری برای درمان و کنترل افسردگی وجود دارند، تعداد زیادی از افراد به جستجوی جایگزینهای طبیعی برای درمان افسردگی میپردازند. برخی از افراد از این گزینههای طبیعی بهعنوان مکمل درمانهای دارویی بهره میبرند و برخی دیگر آنها را بهعنوان مکمل در نظر میگیرند. در ادامه دو مورد از این گزینههای طبیعی را به شما معرفی میکنیم که قطعاً این موارد نیز باید فقط و فقط پس از تایید پزشک مصرف شوند؛ این دو مورد عبارتاند از:
خار مریم
یکی از گیاهانی که برای درمان افسردگی از آن بهره میبرند، خار مریم است. خار مریم از پیش تا به امروز برای درمان برخی بیماریها مورد استفاده قرار میگیرد. با این وجود بدانید که مطالعات علمی در مورد اثربخشی خار مریم در درمان افسردگی، نتایج متناقضی را نشان دادهاند. برخی تحقیقات حاکی از اثرات مثبت خفیف این گیاه هستند اما برخی دیگر چنین نتایجی را نشان ندادهاند. دقت داشته باشید که خار مریم میتواند با داروهای دیگر تداخل داشته باشد و عوارض جانبی جدیای ایجاد کند. از جمله داروهایی که خارمریم با آنها تداخل دارد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- داروهای ضد تشنج
- سیکلوسپورین
- برخی از داروهای قلب
- برخی از داروهای سرطان
- برخی از داروهای HIV
- استاتینهای خاص
- قرصهای ضد بارداری
- وارفارین (کومادین)
- داروهای ضدافسردگی نسخهای
اس-آدنوزیل ال متیونین
اس-آدنوزیل ال متیونین یا SAMe، ترکیبی طبیعی است که بهعنوان مکملی برای درمان افسردگی در نظر گرفته میشود. مطالعات متعدد نشان دادهاند که SAMe تا حدودی در بهبود علائم افسردگی بهویژه در موارد خفیف تا متوسط مؤثر است. بیشترین اثربخشی این مکمل در دورههای درمانی نزدیک به شش هفته مشاهده میشود. با این وجود شایان ذکر است که اثربخشی SAMe در همه افراد یکسان نیست، چون به عوامل مختلفی از جمله شدت افسردگی و ویژگیهای فردی بستگی دارد.
یقیناً علیرغم این یافتهها تا کنون نیز نیاز به تحقیقات بیشتری در این حوزه وجود دارد تا بتوان بهطور قاطع در مورد مکانیسم دقیق اثر SAMe و تداخل آن با سایر داروها اظهار نظر کرد. بهتر است پیش از استفاده از هرگونه مکمل با پزشک خود مشورت کنید. دقت داشته باشید که این مکمل نیز میتواند عوارضی داشته باشد که شامل موارد زیر است:
انتخاب داروی مناسب افسردگی
یافتن داروی ضد افسردگی مناسب امری کاملاً تخصصی است. دقت داشته باشید که هر فرد بهطور متفاوتی به افسردگی پاسخ میدهد و در نتیجه دارویی که برای یک نفر مؤثر است، ممکن است برای فرد دیگر مناسب نباشد. در نتیجه انتخاب داروی مناسب افسردگی فقط و فقط باید توسط پزشک متخصص انجام شود.
دقت داشته باشید که عوامل بسیاری در انتخاب داروی ضد افسردگی موثر هستند. شرایط کلی سلامت فرد، سایر داروهای مصرفی، عوارض جانبی احتمالی، هزینه دارو و تعداد یا زمان مورد نیاز برای مصرف در این انتخاب اهمیت دارند.
عوارض جانبی سوء مصرف داروهای افسردگی
همانگونه که داروهای افسردگی میتوانند در درمان این بیماری مؤثر باشند، اگر آنها را به شکل خودسرانه مصرف کنید یا سوء مصرف داشته باشید، دچار عوارض مختلفی خواهید شد. استفاده نادرست از این داروها یا خارج از نظارت پزشک، میتواند اثرات منفی زیادی بر سلامت جسمانی بگذارد. برخی از عوارض جانبی سوء مصرف داروهای افسردگی و مصرف خودسرانه آنها عبارتاند از:
سندرم سروتونین
سوء مصرف داروهای ضد افسردگی بهویژه وقتی که با مصرف داروهای دیگر همراه باشد، میتواند عوارض جدیای همچون سندرم سروتونین را به همراه داشته باشد. این سندرم در اثر افزایش بیش از حد سطح سروتونین در بدن شکل میگیرد. علائم سندرم سروتونین گوناگون بوده و میتواند از گیجی و انقباضات عضلانی خفیف گرفته تا تشنج و ضربان قلب نامنظم و حتی بیهوشی شدید را شامل شود.
هیپوناترمی
هیپوناترمی، یکی دیگر از نتایج مصرف خودسرانه داروهای افسردگی است. در هیپوناترمی سطح سدیم خون به شدت کاهش مییابد. این عارضه معمولاً در افراد مسن که از داروهای ضد افسردگی استفاده میکنند، مشاهده میشود. علائم هیپوناترمی نیز گوناگون بوده و شامل سردرد، درد عضلانی، بیقراری و حتی تشنج میشود.
دیابت
مصرف خودسرانه داروهای ضد افسردگی علاوه بر عوارض جانبی گوناگون، میتواند خطرات بروز بیماریهای دیگر را نیز به همراه داشته باشد. یکی از این خطرات افزایش احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ است. مطالعات نشان میدهند افرادی که از داروهای ضد افسردگی بهویژه در طولانیمدت استفاده میکنند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به دیابت قرار میگیرند.
افکار خودکشی
مصرف خودسرانه داروهای ضد افسردگی یا سوء مصرف آنها بهویژه در مراحل اولیه درمان، عوارض جانبی ناخواستهای را به همراه خواهند داشت. یکی از مهمترین و خطرناکترین این عوارض، ظهور یا تشدید افکار خودکشی است. قطعاً این افکار لزوماً به معنی تمایل فرد به خودکشی نیست و در اصل ناشی از تغییرات شیمیایی در مغز در ابتدای فرایند درمان است.
منبع: Antidepressants: Types, Side Effects, Effectiveness, and More
