پاپ فرانسیس و قضیه گستره دایره اخلاق: باید دلواپس چه افرادی باشیم؟_آیندگان

هزاران نفر برای جشن عید پاک در میدان سنت‌پیتر گرد هم آمده بودند، بی‌خبر از اینکه پاپ فرانسیس در ساعات آخر عمر خود به سر می‌برد. پاپ، اگرچه ضعیف بود اما با اراده‌ای قوی، آخرین لحظات عمرش را به ملاقات با جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اختصاص داد تا درباره دایره اخلاق، مهربانی و انسانیت گفتگو کند.

اگرچه این دیدار به ظاهر یک اقدام دیپلماتیک معمولی نمود داشت، اما در باطن یک گفتگوی عمیق‌تر و بسیار مهم‌تر در شأن آینده شفقت انسانی در جریان بود.

🔗 بیشتر بخوانید: کولین؛ همه‌چیز درمورد این ماده مغذی حیاتی برای بدن

این ملاقات پی‌روی از نامه‌ای پرشور از پاپ به اسقفی‌های آمریکا بود، آن‌هم پیامی صریح داشت: دغدغه اخلاقی نباید در مرزها، تابعیت یا مجاورت جغرافیایی محصور بماند. در جهانی که ما را به فکر «خودی‌ها» وا می‌دارد، پاپ فرانسیس ما را به تداعی تصویری واست‌تر، شجاعانه‌تر و در نهایت انسانی‌تر می‌خواند.

نکته دلنشین اینجاست که علم مدرن با میراث یکی از کهن‌ترین ادیان الهی و اصول اخلاقی آن هم‌سو است.

🔗 بیشتر بخوانید: مشکل بلع غذا؛ از علت تا درمان

دیدگاه ونس: هرم نگرانی اخلاقی و مهربانی

دیدگاه ونس بازنمای ساختاری سنتی و تقریباً غریزی از وفاداری است. استدلال او چنین است: محبت باید از خانواده آغاز گردد، 뒤 به جامعه محلی بپیوندد، سپس به ملت، و در پایان به سائر جهان برسد. این دیدگاه قابل کنترل و مطمئن است و برای قشر قابل توجهی از مردم راحت و صحیح به نظر می‌رسد.

اما همان‌گونه که تاریخ گواه است، آسان‌ترین مسیر همواره بهترین نیست. پاپ فرانسیس این سلسله‌مراتب را به چالش کشید و هشدار داد که انحصار دغدغه در دایره‌های کوچک می‌تواند به بی‌تفاوتی، طرد یا عواقب بدتر بینجامد.

🔗 بیشتر بخوانید: مشکلات جنسی‌ مردان و سرزنش بی‌آخر برای آن: علت چیست و چه کنیم؟_آیندگان

او با صراحت اعلام کرد که کرامت هر انسان با دیگران برابر است؛ چه همسایه‌ی روبرو و چه پناهجویی در آن سو دریاها.

شاید گمان کنید این سخنان تنها یک آرمان اخلاقی است، اما خیر! این نگاه یک الزام برای پیشرفت بشر است.

هنگامی علم، جانب شفقت را می‌گیرد

تحقیقات روان‌شناسی اخلاقی به‌صورت رو به‌افزونی از دیدگاه پاپ فرانسیس حمایت می‌کنند. مطالعات نشان می‌دهند که بشر از داشتن دایره‌های اخلاقی بسیار انعطاف‌پذیر برخوردار است. از منظر زیستی ما مجبور نیستیم تا ابد تنها به نزدیکان خود اهمیت دهیم.

مثلا، ایده‌ی «دایره‌ی در حال گسترش» که نخستین بار توسط فیلسوف مشهور پیتر سینجر مطرح شد، از این منظر از دیدگاه پاپ حمایت می‌شود.

دایره در حال گسترش वर्णن می‌کند که جوامع انسانی چگونه به‌تدریج دغدغه اخلاقی خویش را از خانواده به جوامع، ملت‌ها و حتی حیوانات گسترش داده‌اند. ونس به این الگو اشاره کرد، اما نتیجه‌گیری متفاوتی داشت: به نظر او باید در همان گام‌های اول متوقف شد.

سینگر، همانند پاپ فرانسیس، ما را تشویق می‌کند که فراتر رویم. او می‌خواهد با بهره‌گیری از عقل و همدلی، مرزهای شفقت خویش را تا به موجوداتی که نمی‌شناسیم، بگسترانیم.

سرچشمه بی‌آخر همدلی

یکی از بزرگ‌ترین توهم‌های مرتبط با همدلی این است که منابع انسانی برای همدلی محدودند. این بدان معناست که اگر بیش از حد به غریبه‌ها محبت کنیم، محبت کمتری برای خانواده و جامعه خود باقی می‌ماند.

اما پژوهش‌ها تصویری بسیار امیدبخش‌تر ترسیم می‌کنند.

در آزمایش‌های دکتر آبیگیل مارش، محقق برجسته روان‌شناسی، افرادی که به‌شدت از غریبه‌ها حمایت می‌کنند، محبت و دقت زیادی نسبت به خانواده‌های خود نیز نشان می‌دهند. این کار باعث نمی‌شود همدلی آن‌ها کاهش یابد، بلکه بیشتر می‌شود. تحقیقات دیگر نیز نشان داده‌اند که هنگامی که افراد باور کنند همدلی بی‌پایان است، بدون افت محبت به نزدیکان، به دیگران نیز محبت می‌ورزند.

این یافتها انقلابی در توهماتی است که به نام حقیقت پذیرفته بودیم. دیگر لازم نیست همدلی را بازی مجموع صفر بدانیم. همان‌گونه که پیشینیان گفتند محبت با تقسیم کردن کمتر نمی‌شود؛ بلکه بیشتر می‌شود.

رشد اخلاقی، مسیری خطی نیست

یک بینش کلیدی دیگر روان‌شناسی این است که رشد اخلاقی لزوماً مسیری خطی و ساده نیست. برخلاف توصیف ونس، ضروری نیست که ما به ترتیب «ابتدا خانواده، 뒤 همسایه، سپس جهان» محبت ورزیم.

تحقیقات بر روی کودکان نشان می‌دهد که دغدغه اخلاقی با رشد بیشتر نمی‌شود، بلکه کمتر می‌شود. گاهی کودکان هرچه بزرگ‌تر شوند، در ابراز همدلی انتقای‌گرتر عمل می‌کنند.

بزرگسالان نیز الگوهای عجیبی نشان می‌دهند: برای مثال، ممکن است فردی برای حیوان خانگی خود ارزش اخلاقی بیشتری قائل شود تا برای انسانی خسته و رنج‌یافته.

این یافتها نشان می‌دهد که دغدغه اخلاقی لزوماً بر اساس الگوهای قابل پیش‌بینی گسترش نمی‌یابد.

نگاه پاپ فرانسیس مبنی بر جهش دغدغه اخلاقی در دایره‌های وسیع، کاملاً با این شواهد هم‌سو است.

همکاری، نیروی برتر ماست

در قلب این گفتگو، ایده‌ای بنیادین نهفته است: انسان‌ها به دلیل رقابت با یکدیگر غلبه بر زمین نیافتند؛ بلکه به دلیل پشتیبانی متقابل موفق شدند.

اجداد ما از این رو زنده ماندند و پیشرفت کردند که توانستند فراتر از خانواده‌های خویش، به دیگران اعتماد ورزند و با آنان همدلی کنند. طبیعت، آنانی را که می‌توانستند بزرگ‌تر بیندیشند و وسیع‌تر احساس کنند، می‌گزیند.

وقتی اخلاق را چون یک کیک کوچک بدانیم که هر تکه‌ای از آن به دیگری داده شود از سهم ما کم می‌شود، در حقیقت به نیروی حیاتی بقای خود خیانت کرده‌ایم.

بزرگی واقعی اخلاقی درک این است که با بالا بردن دیگران، ما نیز رشد می‌یابیم.

میراث نهایی پاپ فرانسیس

پاپ فرانسیس در روزهای آخر عمر، پیامی به جهان فرستاد که هرگز نمی‌توان ارزشی‌اش را نادیده گرفت. مضمون او این بود: امروزه جهان در نقطه‌ای عطف‌گرایانه قرار دارد. می‌توانیم در دایره‌های کوچک‌تر و ترسناک‌تر غرق شویم، یا شجاعانه به سوی گسترش همدلی گام برह्मاییم.

فراخوان او ما را یادآوری می‌کند که آینده از آن افرادی است که بر کرامت بی‌قید و شرط انسان‌ها و شفقت بی‌مرز ایمان دارند.

برگرفته از: Psychology Today