شناسایی علائم مسمومیت نفتکوره (مازوت) و اقدامات اضطراری نجات جان, در سالهای اخیر، سوختن مازوت در نیروگاهها و واحدهای صنعتی و آلودگی هوای ناشی از آن، بخشی جداییناپذیر از اخبار روز بوده است. اما آیا میدانید مازوت چیست و احتراق این سوخت چه مخاطراتی برای سلامت انسان و محیطزیست به همراه دارد؟ در این گزارش، با ماهیت مازوت، خطرات زیستمحیطی آن، علائم مسمومیت و اقدامات اولیه لازم در مواجهه با این سموم آشنا میشویم.
این مطلب با همکاری آیندگان تدوین شده است. مازوت چیست و چگونه تولید میشود؟ نفتکوره یا مازوت، یکی از هیدروکربنهای سنگین نفتی است که در مراحل پایانی پالایش نفت خام، پس از استخراج محصولات سبکتر نظیر نفتا، بنزین و نفتسفید، به دست میآید.
یاه نیز میگویند. مازوت حاوی سموم متعدد و غلظت بالای گوگرد (حدود ۳۵ هزار قسمت در میلیون) است که منبع بسیاری از مشکلات سلامتی و زیستمحیطی میباشد.
مازوت در کشورهای نظیر ایران، روسیه، قزاقستان، آذربایجان و ترکمنستان فراوان است. در صنعت حملونقل، این سوخت به عنوان نفت کثیف شناخته شده و به دلیل ویسکوزیته بسیار بالا، پمپاژ آن نیازمند تجهیزات مخصوص است. برخلاف نفت خام که در نفتکشها جابجا میشود و پالایش نشده است، مازوت محصول نهایی و سنگین فرآیند پالایش محسوب میشود.
کاربردهای اصلی مازوت در صنعت و زندگی روزمره مازوت ارزانترین سوخت موجود برای اجاقها، حمامها، تنورهای نانوایی، موتورهای دیزلی و تعدادی از نیروگاههای برق است.
برای بهینهسازی احتراق در موتورهای دریایی، مازوت سنگین معمولاً با سوختهای سبکتری همچون گازوئیل مخلوط میشود. در روسیه و کشورهای اروپای شرقی برای گرمایش مسکونی و در آمریکا و اروپا برای تولید دیزل نیز از آن بهره برده میشود. قیمت پایین، در دسترس بودن و سادگی پالایش، عوامل اصلی محبوبیت این سوخت در سطح جهان هستند. خطرات زیستمحیطی و سلامتی ناشی از مازوت مازوت از ابعاد مختلفی برای انسان، حیوانات و اکوسیستمها مخرب است.
صنعت کشتیرانی تنها به تنهایی مسئول حدود ۸ درصد انتشار دیاکسید گوگرد در جهان است که با ترکیب در آب، باعث بارانهای اسیدی و بروز بیماریهای تنفسی میشود.دهد.
ذرات معلق ناشی از آن میتوانند باعث بیماریهای ریوی جدی، به ویژه در کودکان شوند. علاوه بر این، هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای (PAH) موجود در مازوت، از عوامل سرطانزای شناختهشدهاند. وقتی مازوت در معرض اشعه فرابنفش قرار میگیرد، سمیت آن چندبرابر شده و میتواند به سرعت ارگانیسمهای دریایی را از بین ببرد. بنزینها از مضرترین این ترکیبات هستند که تأثیرات مخرب شدیدی بر سلامت انسان دارند.
آلودگی آبهای سطحی و چالشهای پاکسازی مازوت به دلیل ویسکوزیته و چسبندگی بالا، در صورت نشت در آبها، پاکسازی آن بسیار دشوارتر از نفت خام است. این ماده به راحتی در آب پراکنده یا تجزیه نمیشود، به یخهای شناور میچسبد یا به صورت ذرات ریز معلق در لایههای عمیق آب غوطهور میشود. با وجود این مخاطرات، مازوت همچنان به دلیل حدود ۳۰ درصد ارزانتر بودن نسبت به سوختهای جایگزین، به طور گسترده مصرف میشود.
درجههای مختلف مازوت از A تا C وجود دارد که درجه C سمیترین نوع آن محسوب میشود. مسمومیت با مازوت مکانیزم و علائم بالینی مازوت مادهای سمی و قابل احتراق است. مسمومیت از طریق بلعیدن، تماس پوستی یا استنشاق بخارات و دود ناشی از احتراق آن رخ میدهد. تماس با چشم نیز علائم عینی خاصی را به همراه دارد. شدت علائم در افراد متفاوت است و میتواند چندین سیستم بدنی را همزمان درگیر نماید. ۱.
علائم مربوط به چشم، گوش، بینی و گلو کاهش یا از دست دادن بینایی; درد گلو; سوزش یا درد در بینی، چشم، گوش، لبها یا زبان; التهاب گلو که میتواند بلعیدن و تنفس را دشوار سازد. ۲. علائم گوارشی (معده و روده) بلعیدن مازوت میتواند باعث تحریک شدید مخاط معده و روده، استفراغ، درد شکم و خونریزی گوارشی شود. ۳. علائم قلبی و عروقی سموم مازوت میتوانند بر سیستم قلبیعروقی تأثیر بگذارند و باعث اختلال ریتم قلب، هبوط فشار خون و شوک شوند. ۴.
علائم تنفسی و ریوی مشکلات تنفسی حاد در اثر استنشاق بخارات و دود; سرفه، نفستنگی و احتمال ادم ریه شیمیایی. ۵. علائم عصبی افسردگی و بیحالی; اختلال تمرکز و سرگیجه; خوابآلودگی و حس مستبودن (سرخوشی); سردرد، سبکی سر و منگی; کاهش سطح هوشیاری، تشنج; تلوتلو کردن و ناتوانی از هماهنگی حرکات; ضعف عمومی بدنی. ۶.
علائم پوستی تماس مستقیم با مازوت میتواند باعث درماتیت تماسی، سوختگیهای شیمیایی، پوستزردی و در موارد شدید، نک بافت پوستی شود. اقدامات اولیه و پشتیبانیهای اضطراری در صورت بروز مسمومیت، انجام مراحل زیر میتواند جانبخش باشد بلافاصله با اورژانس (۱۱۵) یا مرکز مشاوره سموم و داروها (۱۹۰) تماس بگیرید. در صورت استنشاق دود یا بخارات، فرد را فوراً به محیطی با هوای تازه منتقل کنید.
مجرای تنفس، تنفس و نبض فرد را بررسی و اطمینان حاصل کنید. در صورت تماس پوستی یا چشمی، ناحیه را حداقل ۱۵ دقیقه با آب فراوان بشویید. فرد را به هیچ وجه وادار به استفراغ نکنید، مگر با دستور پزشک یا مرکز سموم. اگر مازوت بلعیده شده، آب یا شیر بنوشانید، مگر اینکه تیم پزشکی برخلاف آن دستور دهد. اگر فرد دچار استفراغ، تشنج یا کاهش هوشیاری است، هیچ مادهای از راه دهان به او ندهید.
ظرف یا بطری حاوی ماده سمی را برای شناسایی به بیمارستان همراه بفرستید. پیش از تماس با اورژانس، اطلاعات زیر را آماده داشته باشید سن، وزن و وضعیت عمومی بیمار، نام محصول، زمان تماس یا بلعیدن و مقدار ماده وارد شده. اقدامات درمانی در بخش اورژانس در بیمارستان، علائم حیاتی (دمای بدن، نبض، تنفس، فشار خون) پایش میشوند.
تشخیص قطعی با بازدید بالینی و آزمایشهای پاراکلینیکی شامل موارد زیر انجام میگیرد برونکوسکوپی برای بررسی سوختگی مجاری تنفسی و ریهها. رادیوگرافی قفسه سینه ارزیابی آسیب ریوی. الکتروکاردیوگرام (ECG) بررسی فعالیت الکتریکی قلب. اندوسکوپی بازدید از مری و معده برای تشخیص سوختگی و زخم.
برنامه درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشد تراپی مایعات وریدی برای تثبیت همودینامیک; تجویز داروهای ضدسم و تسکین علائم; شستشوی مکرر پوست در طول چند روز; شستشوی معده با لوله مری (در موارد بلعیدن); پشتیبانی تنفسی از طریق اینتوباسیون و اتصال به ونتیلاتور در موارد شدید. عوارض درازمدت و پیشبینی بیماری شدت عوارض به میزان تماس، مسیر ورود و سرعت آغاز درمان بستگی دارد.
هرچه مداخله پزشکی زودتر آغاز شود، پیشبینی بهبودی بهتر خواهد بود. آسیبهای شدید به مری، معده و مجاری تنفسی میتواند منجر به استریکتور (تنگی)، نک بافت، عفونت ثانویه، شوک و مرگ شود، حتی ماهها پس از حادثه. آسپیراسیون مازوت به ریهها میتواند آسیب ریوی دائمی ایجاد نماید. تماس با قرنیه چشم نیز در صورت عدم درمان فوری، میتواند منجر به نابینی شود. نظر شما چیست؟
مازوت با وجود خطرات گسترده زیستمحیطی و سلامتی، همچنان در مقیاس وسیعی در نیروگاهها و صنایع سوخته میشود. به نظر شما، بهترین راهکار برای کاهش آسیبها و خطرات ناشی از این سوخت فسیلی چیست؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید. هشدار! این نوشته تنها جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. در صورت بروز هرگونه علائم مسمومیت، لازماً با پزشک یا متخصص سمومشناسی مشورت کنید.