به گزارش آیندگان، تصویب آئیننامه مستندنگاری پروژههای کلان کشور در هیئت وزیران، گامی است که ریشههای آن به سال ۱۳۹۶ بازمیگردد وقتی انجمن تهیهکنندگان سینمای مستند ایده پیوست فرهنگی برای پروژههای کشور را مطرح کرد. این مصوبه پس از مسیر طولانی از مشورتها و اصلاحات در سال ۱۴۰۰ به تصویب رسید، اما اجرای آن متوقف مانده بود تا اخیرا با پیگیری مجدد در شورای عالی سینما و دولت، مجددا در دستور کار قرار گرفت. تکلیف اجرای حداقل سه پروژه مستندنگاری برای هر دستگاه در سال ۱۴۰۴ نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
چالش اصلی در اجرای این مصوبه، جلوگیری از تبدیل مستندنگاری به یک تکلیف اداری خالص است. تجربههای گذشته نشان داده که وقتی دستگاههای دولتی تنها برای رفع تکلیف فیلم میسازند، نتیجه تولید آثار پرهزینه، کماثر و تبلیغاتی میشود که پس از نمایش در مراسمهای رسمی، در بایگانیهای فراموششده غرق میشوند. این ها نه ارزش مستندنگارانه دارند، نه دانش را منتقل میکنند و نه تصویری معتبر از واقعیت پروژهها ارائه میدهند. تعریف واقعی مستندنگاری فراتر از تصویربرداری از مراحل اجرا و مصاحبه با مدیران است؛ مستندساز باید موضوع را به عمق مطالعه کند، ابعاد فنی و اجتماعی را بشناسد و روایتی مستقل، خلاقانه و مبتنی بر واقعیت ارائه دهد.
یکی از مشکلات جدی در حوزه تولیدات تصویری سازمانها، وابستگی سفارش فیلم به سلیقه مدیران و روابط عمومیهاست. انتخاب فیلمساز اغلب بر اساس روابط شخصی یا توصیههای غیرتخصصی انجام میشود، نه صلاحیت حرفهای. گاهی یک مجموعه سالها با گروهی ثابت همکاری میکند بدون ارزیابی مستقل کیفیت. اجرای صحیح آئیننامه میتواند از این شیوههای سلیقهای فاصله بگیرد؛ وقتی فرآیند انتخاب، تعریف موضوع، پژوهش، تولید و ارزیابی در چارچوبی شفاف انجام شود، تصمیمگیری بر پایه نظر یک فرد امکانپذیر نمیماند.
نقش حیاتی صنوف سینمای مستند
انجمنهای صنفی کارگردانان و تهیهکنندگان سینمای مستند، نیروی متخصص و باتجربهای دارند که سالها در تولید آثار مستند، پژوهش و روایتگری فعالیت کردهاند. این انجمنها میتوانند در شناسایی پروژههای مستعد، معرفی فیلمسازان واجد صلاحیت، نظارت تخصصی و تدوین معیارهای ارزیابی نقش مؤثری ایفا کنند. هدف باید ایجاد ارتباط پایدار و سازمانیافته میان مدیران پروژههای ملی و جامعه حرفهای سینمای مستند باشد. مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی نیز با زیرساختها و ظرفیتهای حمایتی خود میتواند در تولید مستندهای صنعتی، فناوری، عمرانی و سازمانی سهیم شود.
مستندنگاری حرفهای سرمایهگذاری برای آینده است؛ اهمیتی که گاهی سالها بعد آشکار میشود وقتی مهندسان و پژوهشگران برای پروژههای مشابه به سراغ تجربههای گذشته میروند و خلأ اطلاعاتی را مییابند. ثبت چگونگی ساخت سد، اجرای طرحهای نفتی، راهاندازی کارخانهها، احیای آثار تاریخی یا توسعه فناوریهای بومی، میتواند منبعی ارزشمند برای آموزش نسلهای بعدی باشد. این کارکردها شامل ثبت تاریخ تحولات، انتقال دانش فنی و مدیریتی، کمک به آموزش نیروی انسانی، ارزیابی عملکرد پیمانکاران، حفظ تجربههای موفق و ناموفق و امکان نظارت عمومی است.
شرایط اجرای موفق
برای رسیدن به نتیجه مطلوب، سه شرط ضروری است اول، انتخاب پروژهها نباید تابع سلیقه مدیران باشد، بلکه بر اساس اهمیت ملی، حجم سرمایهگذاری، ارزش تاریخی و فنی، پیچیدگی اجرایی و قابلیت انتقال تجربه اولویتیابی شود. دوم، انتخاب تهیهکنندگان و کارگردانان باید از مسیرهای حرفهای و رقابتی صورت گیرد تا انحصارهای غیرتخصصی شکسته شود و زمینه ورود استعدادهای تازه فراهم آید. سوم، باید سازوکاری برای نظارت بر کیفیت آثار و ارزیابی هزینهها وجود داشته باشد؛ کیفیت پژوهش، ارزش محتوایی، استانداردهای فنی و قابلیت استفاده آموزشی باید معیار قرار گیرند. تحویل و نگهداری نسخهها در بایگانی ملی نیز اهمیت ویژه دارد تا آثار در دسترس پژوهشگران و نسلهای آینده بمانند.
سینمای مستند ایران از نظر نیروی انسانی و تجربه حرفهای، ظرفیتهای بسیار ارزشمندی دارد و در گذشته آثار ماندگاری در حوزه صنعت و پروژههای بزرگ تولید کرده که همچنان بخشی از حافظه تصویری ایران هستند. اما در سالهای اخیر با وجود افزایش امکانات فنی، شاهد افت کیفیت و کاهش تولید آثار شاخص بودهایم. این وضعیت نشان میدهد مسئله صرفا کمبود بودجه نیست، بلکه به نوع نگاه سفارشدهندگان و میزان اعتماد به تخصص فیلمسازان بازمیگردد. این مصوبه میتواند فرصتی برای اصلاح این وضعیت و شکلدهی رابطهای تازه میان سینمای مستند و بخشهای اقتصادی، صنعتی، علمی و اجرایی باشد.
دستگاههای اجرایی نباید این مصوبه را تنها یک تکلیف اداری بدانند. مستندنگاری نباید به مسابقه تولید فیلم و ارائه آمار تبدیل شود؛ آنچه مهم است، کیفیت و ماندگاری آثارهاست. هر پروژه ملی، علاوه بر محصول فیزیکی، دارای سرمایه دانشی، تجربی و انسانی است که اگر ثبت نشود، بهتدریج از دست میرود. سینمای مستند میتواند حافظ این سرمایه باشد، به شرطی که به جای نگاه تبلیغاتی و مدیرمحور، به فیلمسازان متخصص، نگاه پژوهشی، استقلال حرفهای و استانداردهای کیفی اعتماد کنیم تا در آینده مجموعهای از اسناد تصویری معتبر، عمیق و هنرمندانه در اختیار داشته باشیم که نشان دهد این چگونه ساخته شده و چه تجربههایی اندوخته است.