به گزارش آیندگان، در حاشیه شرقی اصفهان و در میان زمینهای کشاورزی روستای هفتشویه، بقایای مسجدی میمانده که ریشههای آن به اواخر قرن پنجم هجری میرسد و گنجینهای از معماری چند دوره تاریخی را در خود جا داشته است. این بنا که در اسناد هفت قرن پیش نشانهای از اعتبار اصفهان بوده، امروزه بیشتر به روایتگری فرسایش تدریجی یک میراث ارزشمند میپردازد تا نمایش شکوه معماری سلجوقی.


محسن افشار، معمار و مرمتگر بناهای تاریخی، توضیح میدهد که مسجد جامع هفتشویه در طول تاریخ در پنج دوره معماری متفاوت دچار تغییرات و بازسازی شده است. بنای اولیه سلجوقی با دالانهایی در دو جبهه شرقی و غربی و ساختاری متقارن شکل گرفته بود، اما تغییر کاربری اراضی و ایجاد مسیرهای باعث از بین رفتن این تقارن شد. دالان شرقی به مسیر دسترسی روستای واران تبدیل گردید و از ایوان شمالی بزرگ تنها دو پایه آجری پابرجا مانده است.
مهمترین عنصر هنری این مسجد، محراب گچبریشده با ارتفاع نزدیک به ۹ متر است که متعلق به دوره ایلخانی محسوب میشود و از نمونههای بسیار ارزشمند محرابهای ایران به شمار میرود. این اثر شامل دو طاقنمای تزئینی، گچبریهای برجسته، کتیبههای با آرایههای گیاهی و خط ثلث با عبارت آیتالکرسی است که در فواصل حروف تزئینات ظریف گیاهی دیده میشود. نگرانکننده این است که این شاهکار هنری حتی از یک پوشش حفاظتی مناسب هم برخوردار نیست و در معرض عوامل جوی قرار دارد.
بررسیهای تخصصی نشان میدهد که در دوره ایلخانی، حدود دو قرن پس از شکلگیری بنای اولیه، بازسازیهای گستردهای انجام شده که اگرچه از شناخت سازندگان حکایت میکرد، اما استفاده از مصالح نامرغوب و روشهای نامناسب اجرایی، کیفیت و دوام بخشهای اضافه شده را تحت تأثیر قرار داد. گنبد بزرگ، مناره جنوب غربی و حوض حیاط از جمله اجزای ازبینرفتهاند. حتی کفسازی حیاط لایههایی از دوره سلجوقی و دورههای بعد را در خود دارد که اطلاعات VALUES برای پژوهشگران است.
سید روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، به مشکل اساسی این بنا اشاره میکند با وجود ثبت ملی از دهه ۱۳۴۰، مسجد جامع هفتشویه متولی مشخصی ندارد. نه اداره اوقاف، نه امور مساجد و نه مدیریت محلی مسئولیت نگهداری را برعهده نگرفتهاند. طرح مرمت تهیه و فاز نخست آن در شورای فنی تصویب شده، اما گستردگی آسیبها تأمین اعتبار ۲۸ میلیارد تومانی را ضروری کرده است.
در سال ۱۳۹۹ اقدامهای محدود برای حفاظت از دیوارها و پیش از آن برای محراب انجام شده، اما ناکافی بودهاند. برنامه جدید بر پایه سه فاز تدوین شده مرحله اول با حدود ۲ میلیارد تومان برای ایجاد سازه موقت حفاظتی در اطراف محراب و جلوگیری از نفوذ بارندگی. دهیاری هفتشویه اعلام آمادگی کرده تا مسئولیت مدیریت و متولیگری را بپذیرد و با نصب دوربینها و نورپردازی امنیت را افزایش دهد.
تجربه نشان میدهد که در مرمت بناهای تاریخی، تأخیر در اقدامات حفاظتی اغلب به هزینههای چندبرابری در آینده منجر میشود. محراب ایلخانی هفتشویه تنها یک عنصر معماری نیست، بلکه سندی از اوج هنر گچبری در ایران است که هر روز بدون حفاظت، بخشهایی از جزئیات ظریف آن را به فرسایش میبازد. همکاری میان دستگاههای اجرایی، مدیریت محلی و میراث فرهنگی، تنها مسیر نجات این اثر است.
مصوبیت طرح، پیشبینی اعتبار اضطراری و تمایل دهیاری برای پذیره مسئولیت، گامهای امیدوارکنندهاند؛ اما تجربههای مشابه در سراسر ایران ثابت کرده که بدون تعیین متولی پاسخگو، تأمین اعتبار تداومیافته و نظارت مستمر بر اجرای مراحل مرمت، بهترین برنامهها نیز در بایگانیها میمانند. مسجد جامع هفتشویه امروز در آستانهای قرار دارد که فراتر از آن، بازیابی ممکن نخواهد بود.